Genogram w terapii systemowej. Jak czytać mapę rodziny

Genogram pokazuje na jednej kartce trzy pokolenia rodziny i relacje między nimi.

Klientka opowiada o kłótniach z nastoletnim synem. Po dwudziestu minutach rozmowy terapeuta proponuje, żeby razem narysowali jej rodzinę. Na kartce pojawia się babcia, która wcześnie owdowiała, mama, która „musiała być silna”, i sama klientka, która od dziecka opiekowała się młodszym bratem. Kłótnia z synem nadal jest problemem, ale już nie wygląda jak sprawa dwóch osób. Tak działa genogram, jedno z podstawowych narzędzi terapii systemowej.

Czym jest genogram

Genogram to graficzny zapis rodziny obejmujący zwykle co najmniej trzy pokolenia. Przypomina drzewo genealogiczne, ale służy innemu celowi. Drzewo pokazuje, kto od kogo pochodzi. Genogram pokazuje także, jak ludzie są ze sobą powiązani: kto jest komu bliski, gdzie są konflikty, zerwane kontakty, choroby, straty, migracje i ważne zmiany w życiu rodziny.

Narzędzie wyrosło z teorii systemów rodzinnych Murraya Bowena. Ujednoliconą formę zapisu spopularyzowali Monica McGoldrick i Randy Gerson w książce Genograms in Family Assessment z 1985 roku, rozwijanej w kolejnych wydaniach do dziś. Od tego czasu genogram jest używany w terapii rodzin, terapii indywidualnej prowadzonej systemowo, pracy socjalnej, medycynie rodzinnej i superwizji.

Jak wygląda zapis genogramu

Podstawowe symbole są proste. Mężczyznę oznacza się kwadratem, kobietę kołem. Osobę, która zmarła, zaznacza się krzyżykiem w symbolu. Pozioma linia łączy partnerów, a od niej w dół prowadzą linie do dzieci, ułożonych od najstarszego po lewej. Dwie ukośne kreski na linii partnerskiej oznaczają rozwód, jedna kreska separację. Osobę, od której zaczyna się rysowanie, czyli klienta, wyróżnia się podwójnym obramowaniem.

Drugą warstwą są linie relacji. Kilka równoległych kresek oznacza bardzo bliską więź, linia zygzakowata konflikt, przerwana linia oddalenie, a przecięta linia zerwanie kontaktu. Do symboli dopisuje się daty urodzin i śmierci, zawody, choroby, uzależnienia i ważne wydarzenia. Szczegóły zapisu różnią się między ośrodkami szkolącymi, dlatego ważniejsza od idealnej zgodności z wzorem jest czytelność dla klienta i terapeuty.

Co można zobaczyć na genogramie

Najczęściej mówi się o wzorcach powtarzających się w pokoleniach. Mogą to być podobne role (najstarsza córka, która opiekuje się wszystkimi), podobne sposoby radzenia sobie z kryzysem, powtarzające się rozstania albo uzależnienia. Genogram nie służy do szukania winnego. Pozwala zobaczyć, że zachowanie, które w gabinecie wygląda na osobistą słabość, ma swoją historię i swój sens w rodzinie.

Drugim ważnym elementem są daty. Zestawienie wydarzeń w czasie często ujawnia zbieżności, których rodzina wcześniej nie łączyła. Pogorszenie zachowania dziecka w roku śmierci dziadka albo kryzys małżeński w czasie, gdy najmłodsze dziecko wyprowadza się z domu, to typowe przykłady. Terapeuta nie wyciąga z takich zbieżności gotowych wniosków. Zadaje pytania, a znaczenie nadają im klienci.

Trzecim obszarem są trójkąty, czyli układy, w których napięcie między dwiema osobami przenosi się na trzecią. Klasyczny przykład to dziecko, które staje się powiernikiem jednego z rodziców w konflikcie małżeńskim. Na genogramie taki układ widać szybciej niż w samej opowieści.

Jak przebiega praca z genogramem w gabinecie

Genogram rysuje się zwykle wspólnie z klientem, na dużej kartce albo tablicy. Już samo rysowanie jest częścią terapii. Klient decyduje, od kogo zacząć, kogo pominąć i o kim mówi najwięcej. Luki w wiedzy o rodzinie też są informacją. Zdanie „o dziadku się u nas nie mówiło” może otworzyć ważną rozmowę.

Rysowanie genogramu może poruszyć trudne tematy: straty, przemoc, choroby psychiczne w rodzinie. Dlatego terapeuta dba o tempo i pyta, o czym klient jest gotów mówić teraz, a co woli zostawić na później. Część terapeutów proponuje też tzw. genogram zasobów, na którym zapisuje się osoby i doświadczenia wspierające. Takie podejście łączy myślenie systemowe z pracą skoncentrowaną na rozwiązaniach.

Genogram terapeuty

W wielu programach szkolenia psychoterapeutów uczestnicy rysują i omawiają własny genogram. Służy to zrozumieniu, jakie tematy rodzinne terapeuta wnosi do gabinetu i które historie klientów mogą go szczególnie poruszać. Wraca to później na superwizji, gdy terapeuta zauważa, że z jednym klientem pracuje mu się wyjątkowo trudno. Taka refleksja nad sobą jest jednym z elementów odpowiedzialnej praktyki, o którą dbają towarzystwa zawodowe. Środowisko, w którym można omawiać takie doświadczenia z innymi specjalistami, daje członkostwo w PTPTSR.